Εν μέσω καλοκαιρινών διακοπών, ένας γλάρος, μια φωτογραφία και ένα «Ένωσε τις τελείες» μου έφεραν μια σκέψη: πόσα μπορούμε να καταλάβουμε όταν συγκρίνουμε δύο στιγμές;
Ένα κείμενο για τη φωτογραφία, τις τελείες που κρατάμε και τις γραμμές που δημιουργούμε ανάμεσά τους.
Ένωσε τις τελείες
Εν μέσω καλοκαιρινών διακοπών, δίπλα στη θάλασσα, με τις προσφιλείς μου συνήθειες: ένα περιοδικό με σταυρόλεξα, sudoku και σπαζοκεφαλιές από τη μία, τη φωτογραφική μηχανή από την άλλη.
Μέχρι που φτάνω στη σελίδα με το γνωστό «Ένωσε τις τελείες». 1, 2, 3, 4… Το στυλό ψάχνει την επόμενη τελεία. Τη βρίσκει. Τραβά μια γραμμή. Ψάχνει την επόμενη. Κάπου ανάμεσα στο 17 και στο 18, ένας γλάρος περνά μπροστά μου. Κλικ. Μια ακόμη τελεία
.
Και τότε σκέφτομαι: Μήπως κάθε φωτογραφία είναι μια τελεία;
Μια συγκεκριμένη στιγμή. Εδώ. Τώρα. Με αυτόν τον άνθρωπο, σε αυτόν τον τόπο, σε αυτή την ηλικία, αυτή την εποχή. Ένα σημείο μέσα στον χρόνο.
Μια τελεία μόνη της, όμως, δεν λέει πολλά. Τι γίνεται αν ενώσεις δύο;
Ένας άνθρωπος στα πέντε του. Ο ίδιος στα τριάντα. Ο ίδιος στα ογδόντα. Δεν έχεις τη ζωή του. Έχεις τρεις στιγμές της. Κι όμως, κοιτάζοντάς τες μαζί, αρχίζει να εμφανίζεται κάτι ανάμεσά τους. Μια διαδρομή που δεν φωτογραφήθηκε.
Για να καταλάβουμε πόσο μεγάλωσε ένα παιδί, χρειαζόμαστε δύο διαφορετικές ηλικίες. Για να αντιληφθούμε πόσο άλλαξε ένα κτίριο, δύο διαφορετικές εποχές. Για να καταλάβουμε πόσος χρόνος πέρασε, δύο στιγμές που απέχουν μεταξύ τους.
Η μία φωτογραφία μας δίνει μια κατάσταση. Η δεύτερη, όταν μπει δίπλα της, μας επιτρέπει να δούμε τη διαφορά. Και η διαφορά συχνά είναι η πληροφορία που αναζητούμε. Μπορείς να δεις έναν άνθρωπο σε δύο φωτογραφίες και να σκεφτείς: μεγάλωσε, άλλαξε, γέρασε όμορφα ή άσχημα. Δεν βλέπεις τα χρόνια που μεσολάβησαν. Δεν βλέπεις την καθημερινότητά του, τις επιλογές, τις χαρές, τις απώλειες, τις αλλαγές. Έχεις όμως δύο σημεία αναφοράς. Από τη διαφορά τους μπορείς να αρχίσεις να φαντάζεσαι τη διαδρομή.
Δεν έχεις όλη την πληροφορία. Έχεις την ουσιώδη. Και ίσως κάπως έτσι λειτουργεί και η μνήμη. Η φωτογραφική μηχανή καταγράφει. Η μνήμη, όμως, επιλέγει. Δεν κρατάμε ολόκληρη τη διαδρομή. Δεν θυμόμαστε κάθε μέρα, κάθε συζήτηση, κάθε απόγευμα, κάθε λεπτό μιας ζωής. Κρατάμε ορισμένες στιγμές και, εκ των υστέρων, προσπαθούμε να καταλάβουμε τι συνέβη ανάμεσά τους.
Η μνήμη μοιάζει περισσότερο με μια σειρά από φωτογραφίες παρά με ένα συνεχές βίντεο. Κρατάς τις σημαντικές στιγμές και, ενώνοντάς τες, έχεις τη συνολική εικόνα, χωρίς όλη την πληροφορία που μεσολαβεί.
Μόνο που οι τελείες δεν χρειάζεται να είναι πάντα ο ίδιος άνθρωπος. Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί και με έναν τόπο. Το ίδιο κτίριο σε διαφορετικές εποχές. Το ίδιο σπίτι πριν και μετά από μια αλλαγή. Ένας δρόμος πριν από τριάντα χρόνια και σήμερα. Ή ένα έπιπλο που επιστρέφει σε φωτογραφίες ανθρώπων που έζησαν σε διαφορετικές δεκαετίες. Ένα αντικείμενο, ένα δέντρο, ένα βλέμμα, ένα φως. Οτιδήποτε επανέρχεται μπορεί να γίνει σημείο αναφοράς. Κάθε διαφορετικό σημείο αναφοράς δημιουργεί μια διαφορετική σύγκριση. Μια διαφορετική διαδρομή.
Γιατί στις φωτογραφίες δεν υπάρχουν πάντα αριθμοί. Τους βάζουμε εμείς. Μπορώ να ενώσω δύο φωτογραφίες επειδή δείχνουν τον ίδιο άνθρωπο. Μπορώ να τις ενώσω επειδή τραβήχτηκαν στον ίδιο τόπο. Επειδή έχουν το ίδιο φως. Επειδή εμφανίζεται το ίδιο αντικείμενο. Οι ίδιες τελείες μπορούν να συνδεθούν με διαφορετικούς τρόπους. Ίδιες τελείες. Άλλη γραμμή. Άλλη ιστορία.
Κάπως έτσι η φωτογραφική συλλογή αρχίζει να μοιάζει λιγότερο με σειρά και περισσότερο με χώρο. Δεν είναι απλώς πολλές εικόνες η μία μετά την άλλη. Είναι σημεία ανάμεσα στα οποία μπορείς να κινηθείς. Από τον άνθρωπο στον τόπο, από τον τόπο στην εποχή, από την εποχή σε ένα άλλο πρόσωπο και από εκεί ξανά πίσω.
Δεν κινείσαι μόνο μπροστά και πίσω στον χρόνο. Κινείσαι και προς τα πλάγια, μέσα στις σχέσεις. Εκεί η φωτογραφική σειρά αρχίζει να γίνεται αφήγηση.
Όχι επειδή κάθε φωτογραφία αφηγείται κάτι από μόνη της, αλλά επειδή κάτι συμβαίνει ανάμεσα στις φωτογραφίες. Η ιστορία δεν βρίσκεται μόνο στις εικόνες. Βρίσκεται και στο κενό ανάμεσά τους. Και αυτό το κενό είναι ίσως μία από τις μεγαλύτερες διαφορές της φωτογραφίας από το βίντεο. Το βίντεο καταγράφει τη συνέχεια. Η φωτογραφία μπορεί να κρατήσει μόνο τις στάσεις.
Η φωτογραφία έχει κάτι που το βίντεο δεν μπορεί να κάνει με τον ίδιο τρόπο.
Το βίντεο καταγράφει τη συνέχεια. Μας δείχνει τι έγινε και μετά τι έγινε και μετά τι έγινε. Μαζί με το σημαντικό, καταγράφει αναγκαστικά και τη διαδρομή ανάμεσα στις στιγμές: τις κινήσεις, τις παύσεις, τις αναμονές, τον χρόνο που χρειάζεται για να περάσουμε από το ένα σημείο στο άλλο. Η φωτογραφία μπορεί να κάνει κάτι διαφορετικό. Μπορεί να κρατήσει μόνο τις στάσεις. Ανάμεσα σε δύο φωτογραφίες μπορεί να υπάρχει ένα δευτερόλεπτο ή δέκα χρόνια. Ένας γάμος, μια μετακόμιση, ένα παιδί που γεννήθηκε, ένας άνθρωπος που έφυγε.
Ή τίποτα από όλα αυτά. Και αυτό το «τίποτα» είναι μερικές φορές το πιο ενδιαφέρον. Κάποιες φωτογραφίες που τραβήχτηκαν χωρίς να συμβαίνει τίποτα ιδιαίτερο αποκτούν, χρόνια αργότερα, μια παράξενη βαρύτητα. Ένα τραπέζι σε ένα σπίτι που δεν υπάρχει πια. Ένας άνθρωπος που κάθεται στο μπαλκόνι χωρίς να κάνει τίποτα αξιομνημόνευτο. Ένα απόγευμα που τότε έμοιαζε ίδιο με όλα τα άλλα. Μια παραλία, ένα αυτοκίνητο, ένα βλέμμα. Τη στιγμή που τραβήχτηκαν, μπορεί να μην υπήρχε κανένα «μεγάλο γεγονός». Κι όμως, κάποτε μπορεί να γίνουν οι φωτογραφίες που κρατούν μια ολόκληρη εποχή.
Η σημασία μιας φωτογραφίας δεν είναι πάντα δεδομένη τη στιγμή που τραβιέται. Μερικές φορές αποκτάται αργότερα. Δεν ξέρεις πάντα, τη στιγμή που πατάς το κλικ, ποια τελεία θα αποκτήσει βάρος. Γι’ αυτό δεν χρειάζονται απαραίτητα πολλές φωτογραφίες. Χρειάζονται εκείνες που, όταν μπουν δίπλα δίπλα, αποκαλύπτουν μια διαφορά, μια σχέση ή μια μεταβολή που μία μόνη τους δεν θα μπορούσε να δείξει.
Η αφαίρεση δεν σημαίνει απαραίτητα λιγότερη πληροφορία. Μπορεί να σημαίνει περισσότερη ουσία
Στο «Ένωσε τις τελείες» δεν σχεδιάζεις πραγματικά. Ακολουθείς μια ήδη προκαθορισμένη διαδρομή. Οι τελείες υπάρχουν, οι αριθμοί σου λένε τη σειρά και η γραμμή απλώς αποκαλύπτει στο τέλος τη μορφή που ήταν κρυμμένη εκεί.
Στη φωτογραφία, όμως, η σειρά δεν είναι προκαθορισμένη. Τις τελείες τις επιλέγεις εσύ. Μια φωτογραφική σειρά μοιάζει έτσι με μια μονοκονδυλιά: δεν χρειάζεται να περάσει από όλα τα σημεία για να αποκαλύψει τη μορφή. Χρειάζεται να κρατήσει την ουσία της κίνησης.
Μια ζωή, άλλωστε, δεν είναι το άθροισμα όλων των στιγμών της με την ίδια βαρύτητα. Είναι μια πορεία μέσα από σημεία που, όταν τα κοιτάξεις εκ των υστέρων, αποκαλύπτουν μια μορφή. Δεν χρειάζεται να κρατήσεις τα πάντα για να θυμάσαι μια ζωή. Χρειάζεται να κρατήσεις εκείνα τα σημεία που, όταν τα κοιτάξεις αργότερα, επιτρέπουν στη μορφή να εμφανιστεί.
Μόνο που εδώ υπάρχει και μια παγίδα.
Ο άνθρωπος έχει μια παράξενη ανάγκη να ενώνει τελείες. Να βρίσκει σχέσεις. Να δημιουργεί μοτίβα. Να κάνει τα πράγματα να βγάζουν νόημα. Κι έτσι μπορεί να ενώσει τελείες που στην πραγματικότητα δεν συνδέονται. Να δει αιτία εκεί που υπάρχει απλώς ακολουθία. Να δει μοτίβο εκεί που υπάρχει σύμπτωση. Να πάρει λίγες φωτογραφίες και να φτιάξει μια ολόκληρη ιστορία.
Και κάποια στιγμή να ξεχάσει κάτι σημαντικό: Τη γραμμή την τράβηξε ο ίδιος.
Μερικές φορές η γραμμή αποκαλύπτει ένα σχέδιο. Μερικές φορές το σχέδιο υπάρχει μόνο επειδή κάποιος τράβηξε τη γραμμή.
Και αυτό μπορεί να συμβαίνει όχι μόνο με τις φωτογραφίες, αλλά και με τη μνήμη.
Κοιτάζοντας πίσω, έχουμε την τάση να ενώνουμε γεγονότα, να δίνουμε νόημα σε συμπτώσεις, να κατασκευάζουμε μια συνεκτική ιστορία από λίγα σημεία. Δεν θυμόμαστε απλώς. Ερμηνεύουμε. Γι’ αυτό το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στο ποιες τελείες ενώνονται. Βρίσκεται και στο γιατί. Γιατί αυτή η φωτογραφία με εκείνη; Γιατί ο άνθρωπος και όχι ο τόπος; Γιατί αυτή η ηλικία, αυτό το αντικείμενο, αυτή η στιγμή; Και, κυρίως: Μήπως η γραμμή που βλέπω υπάρχει επειδή υπάρχει πραγματικά ή επειδή εγώ την τράβηξα;
Κοιτάζω ξανά τον γλάρο.
Δεν ξέρω ακόμη με ποια τελεία θα τον ενώσω.
Ίσως με μια άλλη φωτογραφία της ίδιας παραλίας. Ίσως με κάτι που σήμερα μου φαίνεται άσχετο και κάποτε θα αποκτήσει νόημα.
Προς το παρόν είναι απλώς μια φωτογραφία. Μια τελεία.
Κι εγώ κρατάω το στυλό.
Μόνο που τώρα δεν ψάχνω ποια είναι η επόμενη τελεία.
Ψάχνω ποια θέλω να ενώσω.
Ευτυχία Βιρβίλη